Muzeum Etnograficzne w Zielonej Górze–Ochli, choć formalnie powołane do życia w 1982 roku, ma znacznie dłuższą i bogatszą historię, sięgającą początków lat 60. XX wieku. Geneza placówki wiąże się z rosnącym zainteresowaniem ochroną i dokumentowaniem dziedzictwa kultury ludowej regionu lubuskiego, który po II wojnie światowej stał się obszarem intensywnych przemian społecznych i kulturowych.
W 1960 roku w strukturach Muzeum Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze utworzono dział etnograficzny. Jego głównym zadaniem było gromadzenie, badanie i opracowywanie materialnych zabytków kultury ludowej – przedmiotów codziennego użytku, narzędzi rolniczych, wyrobów rzemieślniczych, strojów ludowych oraz tkanin. Działalność ta stanowiła fundament przyszłego muzeum na wolnym powietrzu i pozwoliła na uratowanie wielu cennych obiektów, zagrożonych zniszczeniem w wyniku postępującej modernizacji wsi.
Kolejnym przełomowym momentem był rok 1972, kiedy to z inicjatywy Urzędu Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków podjęto decyzję o utworzeniu w Ochli Parku Budownictwa Ludowego. Wybrana lokalizacja, położona na obrzeżach Zielonej Góry, umożliwiała stworzenie przestrzeni sprzyjającej prezentacji tradycyjnej architektury wiejskiej w naturalnym krajobrazie.
Pierwszy obiekt został przeniesiony na teren parku w 1973 roku. Była to chata z Potrzebowa, datowana na 1683 rok – jeden z najstarszych i najcenniejszych zabytków drewnianej architektury ludowej w regionie. Translokacja tego obiektu zapoczątkowała systematyczne tworzenie ekspozycji skansenowskiej. W 1976 roku Park Budownictwa Ludowego w Ochli połączono organizacyjnie z Działem Etnograficznym Muzeum Ziemi Lubuskiej, nadając całości nazwę Zielonogórskiego Parku Etnograficznego. Integracja zbiorów i działalności badawczej pozwoliła na dynamiczny rozwój instytucji.
W 1982 roku nastąpiło formalne usamodzielnienie placówki, która od tego momentu funkcjonuje jako Muzeum Etnograficzne w Zielonej Górze z siedzibą w Ochli. Status samodzielnej jednostki umożliwił intensyfikację działań muzealnych, edukacyjnych i wystawienniczych oraz dalsze poszerzanie zbiorów i rozbudowę skansenowskiej wsi.
Od momentu powstania muzeum funkcje dyrektora piastowali kolejno Barbara Kołodziejska, Mieczysław Soppa, Irena Lew oraz obecny dyrektor Tadeusz Woźniak.
Obecnie muzeum zajmuje obszar ponad 13 hektarów i prezentuje zabytki architektury oraz kultury ludowej z kilku regionów kulturowych, m.in. Zachodniej Wielkopolski, Dolnych Łużyc, regionu środkowo-lubuskiego oraz Dolnego Śląska. Na terenie skansenu znajduje się około 80 obiektów małej i dużej architektury, takich jak chałupy, stodoły, obory, wiatrak, młyn wodny czy małe obiekty sakralne. Uzupełnieniem ekspozycji plenerowej są bogate zbiory muzealne liczące ponad 10 tysięcy zabytków, prezentowanych zarówno na wystawach stałych, jak i przechowywanych w magazynach. Wśród nich znajdują się stroje ludowe, tkaniny, wyroby sztuki ludowej oraz liczne artefakty dokumentujące tradycyjną kulturę techniczną i codzienne życie mieszkańców wsi.
Integralną częścią Muzeum Etnograficznego jest również barokowy dwór wzniesiony w XVII wieku, usytuowany w północno-zachodniej części wsi Ochla, obecnie będącej dzielnicą Zielonej Góry. Dwór stanowi pozostałość dawnego założenia dworsko-folwarcznego i po gruntownej renowacji przeprowadzonej w 2024 roku pełni funkcję Centrum Kultur Europejskich, będącego miejscem wydarzeń kulturalnych, wystaw czasowych i spotkań naukowych.
Muzeum Etnograficzne w Zielonej Górze–Ochli tworzy dziś wyjątkową mozaikę kulturową, odzwierciedlającą złożone procesy historyczne i społeczne, w tym powojenne przesiedlenia ludności z Kresów Wschodnich oraz innych regionów dawnej Rzeczypospolitej. Dzięki temu możemy nie tylko dokumentować przeszłość, lecz także opowiadać historię budowania nowej tożsamości kulturowej ziem zachodnich, prezentując bogate, różnorodne tematycznie ekspozycje i aktywnie uczestniczyć w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
